Lisolo ya kala

• Esili mbula pene 3 000

  Bantu : « bato »

  Mabota ya basali-bilanga balongwaki na etuka ya Kamerun ya lelo mpe, libota na libota, batondisaki ndambo ya Afrika. Minɔkɔ na bango ekómaki nkama ya minɔkɔ ya bandeko, oyo babengami « bantu » : lingála, swahili, kikongo na tshiluba ezali kati na yango. Bantu ezali ba-ntu, « bato » : molɔngɔ ya ba- oyo omonaki na Ebandeli.

• Ekeke ya 14

  Bokonzi ya Kongo

  Na esika ebale ekokutana na mbu, bokonzi moko ya nguya ekolaki. Monɔkɔ na yango, kikongo, ezalaki ya ndako ya mokonzi, ya mombongo mpe ya bosembo, liboso ya boya ya bandele.

• 1624

  Kikongo ekɔti na babuku

  Katekisimo moko ebimisamaki na kikongo : moko ya babuku ya liboso na monɔkɔ ya bantu. Minɔkɔ oyo ekomamaka banda bikeke minei.

• Ekeke ya 19

  Bobangi, monɔkɔ ya ebale

  Na ebale Kongo, bato ya mombongo ya Bobangi basangisaki bikólo ya banzelá ya ebale. Monɔkɔ na bango ekómaki oyo ya mombongo : ezali nkɔkɔ ya solo ya lingála.

Badati ya kala penza ezali kaka mpo na kokanisa : ba historiens bazali naino koluka. Oyo etikali ekomamá, ezali ya solo.

• Bambula ya 1880

  Ntango ya baposte ya bokonzi ya mopaya

  Bokonzi ya mopaya etɛlɛmisaki baposte na mpembeni ya ebale. Zingazinga na yango, basoda, bato ya masuwa mpe basali baya na bisika nyonso basengelaki kokutana noki : bobangi ekómaki pɛtɛɛ mpe esangani. Babengaki monɔkɔ yango « bangala ».

• Penepene na 1901

  Bangala ekómi lingála

  Na Nouvelle-Anvers, bamisionɛrɛ bakomaki monɔkɔ yango, babongisaki grammaire na yango mpo na eteyelo mpe bapesaki yango nkombo oyo ememi tii lelo : lingála.

• 1900-1950

  Monɔkɔ ya engumba-mokonzi

  Léopoldville, oyo ekómaki Kinshasa, ekolaki na lombangu makasi. Basoda ya bokonzi ya mopaya mpe engumba yango bakómisaki lingála monɔkɔ ya balabala, oyo esangisaka bafandi bauti na mokili mobimba.

• Bambula ya 1940-1950

  Rumba eyembi na lingála

  Na ba-bar ya Léopoldville na Brazzaville, rumba ya Congo ebotami, mpe eyembaka na lingála. Miziki ekosala mingi mpo na monɔkɔ koleka mibeko nyonso.

• 1960

  Lipanda

  Congo ekómi ekólo ya lipanda. Monɔkɔ na monɔkɔ ebateli etuka na yango ya libosó : lingála na Kinshasa mpe na ebale, swahili na Est, tshiluba na Kasaï, kikongo na Ouest.

• 2006

  Minɔkɔ minei ya ekólo

  Constitution ya RDC endimi minɔkɔ minei ya ekólo : lingála, swahili, kikongo na tshiluba. Français etikali monɔkɔ ya lɛta.

• 2021

  Rumba na bomengo ya mokili

  Rumba ya Congo ekɔti na bomengo ya bonkoko ya UNESCO. Mpe bisika nyonso oyo ebɛtami, lingála esalaka mobembo elongo na yango.

• Lelo

  Lisolo ekobi

  Bamilio mingi ya bato balobaka lingála, na banzelá nyonso mibale ya ebale mpe na diaspora mobimba. Moto na moto oyo ayekoli yango akomaka molɔngɔ elandi.

Esika minɔkɔ efandi lelo

Monɔkɔ ezali na maloba boni?

Bato bakanisaka ete monɔkɔ ezali na motango ya maloba oyo ebongwanaka te. Kasi ya solo, moto akoki kotánga yango te : monɔkɔ ya bomoi ebimisaka, edefaka mpe ebosanaka maloba ntango nyonso. Ata mpo na falansɛ, ba-diksionɛrɛ eyokanaka soki moke te. Oyo tokoki kotánga, ezali oyo tozali kosangisa awa.

~500 minɔkɔ ya bandeko ya Bantu na Afrika mobimba. Lingála, swahili, kikongo na tshiluba ezali kati na yango, na maloba mpe ndenge ya koloba ya libota moko.

• 1 716Lingála
• 1 536Swahili
• 383Kikongo
• 87Tshiluba

Mituya oyo ezali ya diksionɛrɛ na biso, ezali ya minɔkɔ mobimba te : ekómaka monene na mbala nyonso oyo tobongisi. Lingála na swahili etondi malamu ; kikongo na tshiluba ebandi kaka sika.