Ebandeli
Awa okososola ndenge monɔkɔ esalaka. Eloko ya kokanga na motó te, ba point te : mwa bafungola oyo ekokomisa nyonso pɛtɛɛ.
Sango malamu : lingála ekomamaka ndenge elobamaka. Letele moko na moko ebatelaka ntango nyonso mongongo moko. Yekola bilobeli oyo mbala moko, mpe okokoka kotanga nyonso.
Mileli sambo
Ba letele mibale ezali ya sika : ɛ elobamaka lokola è ya kofungwama, ɔ lokola o ya kofungwama. Yoka, na sima zongela na mongongo makasi.
Milelisi oyo etambolaka mibale mibale
mb, nd, ng… elobamaka na mopepe moko : m to n ezalaka pɛpɛlɛ, ekangama na letele oyo elandaka.
Ba tons
Lingála ezali monɔkɔ ya ba tons : na syllabe mokomoko, mongongo emataka to etikalaka na nse, mpe melodi yango ekoki kobongola ndimbola ya liloba. Accent aigu (ó) elakisi ton ya likolo ; soki accent ezali te, ton ezali ya nse. Talá : ba letele ndenge moko, melodi mibale, ndimbola mibale.
Na makomi ya mokolo na mokolo (mpe na Diksionɛrɛ na biso), ba tons ekomamaka mingi te : makambo zingazinga esalaka mosala. Mongongo na biso ya masini eyembaka ba tons te : litoi ezwaka yango na koyoka ba Congolais, banzembo, radio. Kobanga te : bakoyoka yo ata soki ba tons ezali te.
Liloba ya lingála ezali mbala mingi mwa préfixe ekangami na mosisa. Na boike, kaka préfixe nde ebongwanaka. Yeba mabota oyo, mpe okososola maloba ebele.
les personnes
beaucoup d’objets et d’idées
toute une famille de noms
souvent des choses
quelques noms très courants
Maloba oyo ewuti libanda (buku, radio…) ezwaka kaka ba- na boike : babuku, ba radio.
Na lingála, moto oyo asali likambo akangamaka na ebandeli ya verbe. Esengeli liloba mosusu te mpo na koloba ngai to yo : syllabe moko ekoki.
Syllabe moko mpo na moto moko
Verbe kolinga : longola ko-, batela mosisa -linga, mpe bakisa moto liboso.
Liloba ya pronom : ngai, yo, ye…
Mbala mingi, ebandeli ya verbe ekoki : nalingi. Kasi liloba mobimba ngai epesaka makasi : ngai nalingi.
Koloba ntango nini esalemi
Na verbe koloba :
Mwa biloko misato ya ntina mingi
te
nalingi te
le non : te se met à la fin de la phrase. Nalingi te = je ne veux pas.
ya
ndako ya mama
le lien d’appartenance : ndako ya mama = la maison de maman.
na
mama na tata
le et (ou avec) : mama na tata = maman et papa.
Eteni eleki elakisi nani asali mpe ntango nini. Oyo elakisi ndenge verbe yango moko etongami. Makambo misato ya kososola, mpe oyo etikali elandi yango moko.
Verbe ezali ko- mpe radical
Na ba verbe 397 ya diksionɛrɛ, 396 ebandaka na ko-. Kaka moko ekeseni : esengeli, « esengeli », oyo ezali na moto te. Mpe soki okobongola yango, ko- ekweyi : radical nde etikali, na syllabe ya moto liboso.
Verbe « kozala na » ezali te
Esika français ezali na ba verbe mibale ya monene, lingála ezali kaka na moko. « Avoir » elobami « kozala na ». Soki oyebi yango, mpasi moko esili : okoluka lisusu verbe oyo ezangi te, ezalaki ata mokolo moko te.
Mpe na monɔkɔ, moto moko alobaka nazali te. Na Kinshasa, nazali ekoma naza : nazali na mbongo ekomi naza na mbongo. Ezali verbe se moko, elobami noki. Yekolá forme ya molai, yebá ya mokuse : yango nde okoyoka.
Verbe moko esalaka misusu
FAIRE FAIRE. On glisse -is- avant le -a final, et le verbe fait faire l’action à quelqu’un d’autre.
L’UN L’AUTRE. Avec -an-, l’action va dans les deux sens à la fois.
SUBIR L’ACTION. Avec -am-, ce n’est plus celui qui fait, c’est celui à qui ça arrive.
Yango nde nzela ya mokuse ya lingála. Koyekola verbe moko, ezali mbala mingi kozwa mibale to misato. Ba syllabe oyo ebakisamaka kutu : kosala, kosalisa, kosalisana.
Mpe esuki na verbe te
Radical se moko ekomaka nkombo. Maloba misato ya diksionɛrɛ, racine se moko : soki okutani na liloba oyebi te, luká verbe oyo elali na kati.
Kolimbola eloko ezali pete : adjectif etiami sima ya nkombo, mpe mingi ebongwanaka te. Talá mibeko moke oyo ekoki.
Adjectif etiami sima ya nkombo
Ba adjectif oyo ebongwanaka
l’adjectif suit le nombre, pas la classe
Kaka ba adjectif moke nde ebongwanaka boye : monene, molai, mokuse, moke, motane. Oyo mosusu nyonso (kitɔkɔ, malamu, makasi, sika) ebongwanaka te.
Na makomi ya kitɔkɔ, adjectif eyokani na kelasi moko na moko : bato banene, biloko binene. Na Kinshasa ya mokolo na mokolo, forme ya mi- ekoki bisika nyonso.
Kolimbola na « na »
Bizaleli mingi elobamaka na « na + nkombo » : na esengo elakisi moto ya esengo ; na mawa, moto ya mawa. Tozali komona mpe « ya » : moto ya bolingo.
Mpe ba adverbe ?
Likambo ya kitɔkɔ : mbala mingi liloba se moko esalaka lokola adjectif mpe adverbe. Mpe « mingi », etiami sima ya liloba, ekómisaka yango makasi.
Soki fraze ya ebandeli esili, biloko mibale ya ntina : kotuna motuna, mpe koloba eloko ezali ya nani.
Kotuna motuna
Liloba ya motuna etiamaka mbala mingi na suka ya fraze, esika oyo eyano ekozala.
Ezali ya nani ? na ngai, na yo…
Na Kinshasa, « na » ezali liloba ya mikolo nyonso : mama na ngai. Na makomi, okoki mpe komona « ya » : ndako ya ngai. Nyonso mibale ezali malamu.
Ozwi bafungola. Sikoyo yo !
Sikoyo oyebi ndenge monɔkɔ esalaka, bakisa maloba mpe mibongisa. Programme ekabolaka yango mpo na yo : mwa maloba ya sika na ebandeli ya pɔsɔ, na sima mikolo mpo na komikundola yango na mongongo makasi.
Fungola diksionɛrɛ